{"id":48,"date":"2019-08-17T15:19:16","date_gmt":"2019-08-17T15:19:16","guid":{"rendered":"http:\/\/sland.zuytlant.nl\/?p=48"},"modified":"2019-08-17T15:19:18","modified_gmt":"2019-08-17T15:19:18","slug":"vlas","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/?p=48","title":{"rendered":"VLAS"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

De Historische Vereniging Zuytlant heeft mij verzocht iets te vertellen over vlas, vlasbewerking en toepassingen hiervan.
Aangezien ik het erg belangrijk vind dat dit voor het nageslacht bewaard blijft, hoewel ik dit nog nooit gedaan heb, heb ik deze job aanvaard.
Dat ook de plaatselijke overheid hier het belang van heeft ingezien blijkt uit het feit dat hier in Zuidland een hele wijk naar het vlas is vernoemd met straatnamen zoals de Vlasstraat, Lijnzaadstraat, Rootstraat en Repelstraat.
Laat ik me echter eerst even voorstellen. Mijn naam is Hubert Melens, geboren in Zeeuws Vlaanderen als jongste uit Belgische ouders. Mijn vader was de oudste uit een gezin met 8 kinderen en zijn vader was
landbouwer. Aangezien er in het landbouwbedrijf geen plaats was voor 3 zoons heeft mijn vader gekozen voor het beroep van vlasser.
Zoals mijn vader gekozen heeft voor het bewerken van vlas is dat ook op andere plaatsen in Nederland gebeurd. Ook is het voorgekomen dal een landbouwer naast het bewerken van het land ook nog
koos voor het bewerken van vlas en wel om in de winterdag zijn personeel aan de gang te houden.<\/p>\n\n\n\n

Zo is ook de thuisnijverheid ontstaan met het braken en zwingelen van vlas in de winterdag in een schuurtje achter het huis. In 1949 hebben mijn ouders zich in Zuidland gevestigd. Zo ben ik ook in het vlas terechtgekomen en heb dit beroep uitgeoefend tot 1966. Door de opkomst van dekunstvezels waren we genoodzaakt dat jaar het bedrijf te beeindigen.<\/p>\n\n\n\n

Nu mijn verhaal over vlas; te beginnen bij de Oorsprong.
Vlas is een edel product en is een van de oudste cultuurgewassen die we kennen. De oorsprong vindt men in hoog Azi\u00ea omstreeks 4000 jaar voor Christus. De oudste kennis van de vlasbouwen gebruik van linnen heeft men ongeveer 3000 jaar voor Christus aangetroffen in Egypte. Men droeg daar toen linnen kleding en ook de mummies waren in linnen doeken gewikkeld.
De Egyptenaren vereerden zelfs een godin, Isis genaamd, die hen de vlasteelt zou hebben geleerd.
Ook in de Bijbel komt gebruik van linnen voor. De Phenici\u00ears zouden het vlas als handelswaar en de kennis vanuit Egypte naar Griekenland en Ierland hebben gebracht en zo is het in West-Europa terechtgekomen.
Vlas is dus de grondstof voor linnen. Vroeger werd in Nederland alle kleding van linnen en wol gemaakt. Voor luchtige, maar vooral sterke kleding werd linnen gebruikt. Ook was het de grondstof voor lakens en theedoeken en natuurlijk veel andere producten zoals zeildoek, postzakken, touw e.d.
Iedere jonge bruid sprak van een linnenkast. De Nederlandse handel heeft hier later door de contacten met overzeese gebieden ook katoen ge\u00efntroduceerd. Tot op heden is echter het gebruik van linnen nog niet geheel verdwenen.
Het is nu verder mijn bedoeling om iets over de volgende onderwerpen te vertellen en wel:
\u2013 de teelt van vlas
\u2013 de oogst
\u2013 de bewerkingen zoals: repelen, roten, breken of braken, zwingelen, hekelen, spinnen en weven
\u2013 enige eindproducten<\/p>\n\n\n\n

Ik zal trachten u te vertellen hoe dit vroeger en heden plaatsvond. Hiertoe zal ik ook enige lichtbeelden laten zien.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

De teelt van vlas
Vlas is een natuurproduct en om dit te verkrijgen moet men\u00a0in maart\u00a0I\u00a0april vlaszaad zaaien op kleigrond wat de landbouwer reeds zaaiklaar gemaakt heeft. Door ons werd\u00a0vlasland voor een jaar gehuurd van boeren hier op het\u00a0eiland. Het is echter ook mogelijk dat een boer vlas zaait\u00a0voor eigen rekening en later het vlas verkoopt aan een\u00a0vlasser.
Op een vierkante meter moeten er ongeveer 2000 plantjes\u00a0groeien. Hiervoor heeft men 150 kg zaaizaad per ha.\u00a0nodig. In vroeger jaren werd dit met de hand gezaaid\u00a0Ook in vroeger jaren stond de ontwikkeling niet stil en\u00a0maakte men gebruik van de eerste zaaimachine en wel de\u00a0Vioo\/zaaimachine.\u00a0Dit had nog steeds zijn nadelen en werd\u00a0er een zaaimachine ontwikkeld zodat het zaad op rijtjes\u00a0gezaaid kon worden. Inmiddels is dit uitgebreid naar de\u00a0ons bekende grote machines.

Tijdens de groei vinden er ook minder gunstige factoren plaats en wel de volgende:\u00a0Met de groei van het vlas komt ook het\u00a0onkruid uit de grond wat uiteraard verwijderd dient te worden. Omdat het zaad
breedwerpig gezaaid was, dus niet op rijtjes, kon het onkruid niet met een hakje of\u00a0schrepel gewied worden maar moest het\u00a0onkruid er met de hand uitgetrokken worden. Omdat het vlas niet beschadigd mocht\u00a0worden mochten de wieders niet op hun\u00a0klompen maar op hun sokken in de vlasakker. Zodra het vlas eenmaal op rijtjes gezaaid\u00a0werd, kon het onkruid met een hakje verwijderd worden. Weer later werd het onkruid\u00a0met chemische middelen bestreden..
Een andere ongunstige factor tijdens de groei was een klein beestje, trips of springer\u00a0genoemd. Dit diertje had de neiging om in de kop van het plantje, dus daar waar het\u00a0plantje het teerst was, zich te goed te doen aan het malse hartje van het vlasplantje. Dit\u00a0was het ergste bij groeistilstand, dus bij schraal en droog weer. Dit vertraagde de groei.\u00a0Deze springer kan tegenwoordig goed bestreden worden met chemische middelen, doch\u00a0vroeger waren deze middelen niet beschikbaar. Men had echter ontdekt dat deze\u00a0 springer ook te bestrijden was met nicotine.\u00a0Hiervoor maakte men een aftreksel van\u00a0tabak of een tabaksblad. Het aftreksel werd\u00a0vermengd met zeepsop en met een rugsproeier over het gewas gesproeid. Mijn\u00a0vader heeft deze methode nog toegepast.
Een ander probleem kon zijn onweer met\u00a0zware slagregens en hagel. Hagel kon er\u00a0de oorzaak van zijn dal de stengel zo\u00a0zwaar beschadigd werd dat er een knobbeltje tijdens de verdere groei ontstond.
Tijdens de bewerking brak het vlas hierop\u00a0af.\u00a0 Als de groei van het vlas te fors was, men\u00a0sprak dan van zwaar vlas, kon het gebeuren dat na een zware slagregen het vlas niet\u00a0meer overeind kon. Het bleef dan op de grond liggen, het perceel was dan gelegerd, en\u00a0het vlas groeide verder krom en het ondereind verrotte.<\/p>\n\n\n\n

Na een groei van 60 \u00e0 80 dagen treedt de bloeiperiode in. Hoewel een bloemetje maar een dag bloeit duurt de bloeiperiode toch 2 \u00e0 3 weken. Dit is een prachtig gezicht. Een hele vlasakker met witte of blauwe bloesem.
Na een groei van ongeveer 100 dagen is het vlas rijp om geoogst te worden. Dit kan men constateren of het zaad in het bolletje volgroeit is en de stengel geel begint te worden.<\/p>\n\n\n\n

De Oogst
Zoals reeds vermeld, is na een groeiperiode van ongeveer 100 dagen het vlas rijp om te oogsten. Vlas is een vezelproduct en moet uit de grond getrokken worden. Plukken noemt men dat. De reden dat vlas geplukt moet worden is dat men van de vezel niets verloren wil laten gaan. Ook laat vlas zich heel slecht maaien. Vroeger gebeurde het vlasplukken met de hand. 5 handenvol was een bos, dit noemde men een schrank.
Na de oorlog zijn de eerste vIasplukmachines in gebruik genomen. De ontwikkeling hiervan ging van een element tot meerdere elementen en zelfs zelfrijdende vIasplukmachines.
Na het plukken moest het vlas enige tijd drogen waarna het gebonden en gehoopt werd om verder te drogen. Bij de vIasplukmachines werd het later ook gelijk met het plukken gebonden.
Na een verdere droogperiode werd het vlas op grotere hopen gezet, het schelven Hiervoor werden de hopen met de hand naar de te plaatsen schelf gesleept. Men deed dit om het vlas tegen weersinvloeden te beschermen. Het vlas moet namelijk zo blank mogelijk blijven. Hierna kon het vlas dus binnengehaald worden.
Het zal duidelijk zijn dal het oogsten heel zwaar werk was. Bij droogte kon het vlas erg vast staan bij het plukken. Bij hopen, schelven en laden bleven de bolletjes erg aan elkaar hangen en moest dit dus losgetrokken worden.
Op ons bedrijf werd dit werk door de medewerkers per eenheid betaald. Plukken per schrank of per meter, ik herinner me 5 cent. Opbinden, hopen en schelven per ha.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Het repelen.
Bij het repelen worden de zaadbollen van de stengel gescheiden. Hiervoor gebruikte men vroeger een repelkam die op de repelbank gemonteerd was.
Oe afbeelding laat zien hoe een handvol vlas in de repelkam geslagen wordt en de bolletjes van de stengel afgelrokken werden. Ook werd op sommige plaatsen een platte vlegel toegepast. Later moest het bolletje gebroken worden. Hiervoor werd een soort stamper gebruikt. Later heeft men hiervoor een breekmolen gemaakt.
In Belgi\u00ea en Zeeland werd het vlas gerepeld door middel van grote hamers die de bolletjes kapot sloegen. Boten noemde men dat. Dit veroorzaakte een hels kabaal. Het voordeel hiervan was dat men geen breekmolen meer nodig had.
Na het repelen en het breken van de bolletjes moest het zaad nog van het kaf gescheiden worden. Hiervoor gebruikte men eerst een grote handzeef. Later werd een z.g wanmolen voor dit werk gebruikt. Het vlaskaf was lichter dan het zaad en werd weggeblazen.
Weer later werden er repelmachines ontwikkeld die en het bolletje van de stengel afhaalde, het brak en het zaad van het kaf scheidde. Na hel repelen moest het vlas weer opgebonden worden voor verdere bewerking.<\/p>\n\n\n\n

Het roten.
Het roten is misschien wel het belangrijkste proces van de gehele vlasbewerking. De vezel zit aan de buitenkant van de stengel til en is met een lijmsoort verbonden met de\u2019 el, binnenkern, de houtpijp. De lijmsoort heet pectine Deze pectine moet dus verwijderd worden. Dit kan men bereiken door invloed van vocht. Door het vocht wordt een bacterie actief en verwijdert de pectine. Men kent 2 rootmethoden. Het dauwroten en het waterroten.<\/p>\n\n\n\n

Bij dauwroten wordt het vlas op een veld uitgespreid en doet dauwen regen zjjn werk. De voorjaarsdauwroot geeft hel vlas een blanke kleur en een najaarsdauwroot een\u00a0blauwe. Hoe dit komt weet ik niet. Op dil ogenblik komt dauwroot in b.v. Frankrijk nog\u00a0veel voor. Bij het plukken wordt het vlas op het zwad gelegd en laat men het met zaad\u00a0en al op het veld liggen. Hel wordt een keer gekeerd en als het vlas gaar is opgeraapt\u00a0en gebundeld. Bij deze methode kan door weersinvloeden het gehele gewas verloren\u00a0gaan.
Bij waterroten wordt het vlas ondergedompeld in water. Vroeger deed men dit in sloten.\u00a0De duur dat het vlas onder water moest blijven was afhankelijk van de temperatuur van\u00a0het water. Dit kon wel eens oplopen tot 3 weken. De waterkwaliteit was ook van invloed\u00a0voor de kwaliteit van het vlas. Heel bekend was het roten in Belgi\u00ea in de buurt van\u00a0Kortrijk in de rivier de Leie. Het roten in de Leie werd vanwege het verontreinigen van\u00a0het water in 1938 verboden. Reeds voor die tijd was men al begonnen met warmwaterroot. Hiervoor werden grote bakken gebouwd waar het vlas in opgestapeld werd en ondergedompeld in\u00a0water\u00a0van ongeveer 33 graden. Als het vlas \u201cgaar\u201d was werd het\u00a0water uit de roatbak gelaten en het vlas op het veld in hopen gezet om te drogen. Als het\u00a0vlas droog was werd het weer gebundeld en was het klaar voor de volgende bewerking.
Ook wil ik nog wel even vermelden dat het rootwater door de inwerking van bacteri\u00ebn\u00a0zuurstofarm was. Als dit water in de poldersloten terecht kwam was er totaal geen leven\u00a0meer in de sloten. De koeien dronken het water echter nog wel.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Het breken en zwingelen.
Na het roten moet de houtpijp van de vezel gescheiden worden. Hiervoor werd eerst de\u00a0houtpijp gebroken, braken noemde men dat. Dat werd eerst\u00a0met een apparaat uitgevoerd zoals hier opgesteld. Later werd\u00a0hiervoor een braakmolen ingezet. Zoals duidelijk te zien\u00a0werden voor dit werk ook vrouwen ingeschakeld. Als het vlas\u00a0dan gebrakeld was moest het nog gezwIngeld worden.
Hiervoor gebruikte men een zwingelbord met een soort\u00a0hakmes.\u00a0Later heeft hiervoor een zwingelmolen ontwikkeld. Ooor het\u00a0slaan op het vlas werd dus de houtpijp en ook de korte vezel\u00a0van de vlasvezel gescheiden. De\u00a0stukjes houtpijp noemt men scheven. In Belgi\u00eb werden deze stukjes houtpijp lemen genoemd.
De korte vezel klodden of lokken. De benaming hiervan is in\u00a0Belgi\u00eb \u201ckloten\u201d. Of de uitdrukking \u201chel is kloten\u201d hiervandaan\u00a0komt weet ik niet Ook aan ons kinderen werd gedacht. Met een beetje lokken en een proppenschieter waren we in staat om op voorwerpen\u00a0te schieten b. v. vogels.\u00a0
Ik heb ook wal eindproducten meegebracht.\u00a0Zoals theedoeken, tafellaken, handdoeken die in Scandinavi\u00eb gebruikt werd in de sauna\u00a0en een meI de hand geweven doek. Deze producten kunnen door geintereseerden ook\u00a0nog bekeken worden.<\/p>\n\n\n\n

Als het vlas, wat men vlaslint noemde bij de spinner kwam werd dit eerst gehekeld, het vlas werd over de hekel gehaald, hier komt ook de uitdrukking vandaan. Door het hekelen kreeg het vlaslint een gelijkmatige dikte. Hierna was het vlas klaar om gesponnen te worden.
Van de gesponnen draad werd uiteindelijk een weefsel gemaakt. Of er in het verleden ook in Zuidland gesponnen en geweven werd, weet ik niet.<\/p>\n\n\n\n

Spinnen en weven
Als het vlas dan gezwingeld was werd dat, zoals het beeld laat zien, opgemaakt. 12\u00a0handenvol noemde men een steen en werd gebundeld. Uiteindelijk werd het vlas in\u00a0balen van 100 kg naar de spinner gezonden.
Alvorens mijn verhaal te be\u00eaindigen wil ik nog opmerken dat er van het vlas totaal niets verloren\u00a0ging.
Lijnzaad werd weer gebruikt\u00a0om vlas in te zaaien en verder\u00a0voor lijnolie wat weer gebruikt\u00a0werd bij o.a. moeilijke stoelgang,\u00a0voor de behandeling van de vacht\u00a0van dieren en vele andere toepassingen.
Vlaskaf werd gebruikt als veevoer.\u00a0Bolraap, dat zijn stukjes vezel\u00a0die vrij komen bij het repelen, als meubel en kussenvulling.
Scheven, vroeger voor\u00a0verwaming. Ook de plaatselijke bakkers\u00a0gebruikten scheven om de ovens\u00a0te verwarmen. Tijdens de oorlog\u00a0hadden wij een soort vat met een doorsnee van 30 a 35 cm. In het hart hiervan werd\u00a0een paal geplaatst en rondom de paal aangevuld met scheven. De paal werd verwijderd en het vat ondersteboven op de kachel geplaatst. Het vuur vrat zo aan de scheven.
Later voor verwarming van het rootwater en weer later werden ze geperst tot meubel en\u00a0bouwplaten.\u00a0 En tenslotte werden alle vezels gebruikt\u00a0voor het spinnen\u00a0.<\/p>\n\n\n\n

Hiermee ben ik aan het eind gekomen van mijn verhaal over vlas, vlasbewerkingen en toepassingen. Rest mij nog de heren Sterk en Broersma uit Friesland te bedanken die mij van informatie hebben voorzien en Piet van Jaap van Piet van Meggelen, zo zei men dat vroeger toch, die voor mij de lichtbeelden heeft gemaakt.<\/p>\n\n\n\n

Door Hubert Melens (eerder gepubliceerd in Nieuwsbrief 23 (Oktober 1997))<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De Historische Vereniging Zuytlant heeft mij verzocht iets te vertellen over vlas, vlasbewerking en toepassingen hiervan.Aangezien ik het erg belangrijk vind dat dit voor het nageslacht bewaard blijft, hoewel ik dit nog nooit gedaan heb, heb ik deze job aanvaard.Dat ook de plaatselijke overheid hier het belang van heeft ingezien blijkt uit het feit dat hier in Zuidland een hele […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":49,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"categories":[19,15],"tags":[],"class_list":["post-48","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-algemeen","category-geschiedenis-20e-eeuw-algemeen"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=48"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":50,"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48\/revisions\/50"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/49"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=48"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=48"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zuytlant.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=48"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}